मंगळवार, १० एप्रिल, २०१८

हिंदू कोण – ५०

मागील भागातून पुढे –
१०. आहारा नंतर विहाराबद्दलचे मार्गदर्शन -
६६. एक उदाहरण घेऊन ह्या चार मुलभूत घटकांचे एकमेकांशी असलेले संबंध समजून घेण्याचा प्रयत्न करू या. समजा, एक मोटारगाडी आहे, तिचा चालक आहे त्यात एक प्रवासी बसला आहे त्याशिवाय त्या प्रवाशाबरोबर त्याचा एक नोकर आहे. ह्यांत गाडी म्हणजे देह, चालक म्हणजे जीव, एक प्रवासी म्हणजे आत्माराम म्हणजे आपण स्वतः आणि नोकर म्हणजे लिंगदेह.
आपले जीवन म्हणजे त्या गाडीचा प्रवास, जोवर चालक गाडी स्वतःच्या उपजत बुद्धिने चालवत असतो तोवर सर्वकांहीं व्यवस्थितपणे होत असते. परंतु, जेव्हां प्रवासी चालकाला त्याचे काम त्यांने कसें करावे ह्यावर सुचना देऊ लागतो तेव्हां गाडीच्या प्रवासांत गोंधळ सुरु होतो. असे होण्याचे कारण, प्रवाशा बरोबर जो नोकर (लिंगदेह) असतो तो प्रवाशाला वेळोवेळी कांहीं सल्ला देऊ लागतो. त्या सल्ल्यानुसार आत्मा जीवाला सुचना देऊ लागतो. निसर्ग नियमानुसार प्रवाशाने गुपचुप बसावयाचे असते चालकाला त्याचे काम त्याच्या उपजत बुद्धिनुसार करू द्यावयाचे असते. पण प्रत्यक्ष जीवनात तसे होत नाही सर्व प्रकारचे प्रश्र्न जीवनात उपस्थित होत जातात. आता आपण ह्या उदाहरणातून प्रत्यक्ष परिस्थितीत येऊया. कथोपनिषदात नचिकेता यमास प्रश्र्न विचारतो त्यात रथाची रुपक कथा आहे त्यात असाच दृष्टांत दिला आहे.
माणसाचे जीवनक्रम हे ह्या गाडीच्या प्रवासा सारखे असते. देहाचे व्यवहार जीव त्याच्या उपजत बुद्धिनुसार न चुकता करण्यास सक्षम असतो पण त्याच्या कामात आत्मा ढवळाढवळ करू लागतो व ते लिंगदेहाच्या सल्ल्याने होत असते. लिंगदेहाकडे त्या आत्म्याच्या पूर्वजन्माच्या अनेक बर्यावाईट आठवणी साठवलेल्या असतात त्यातून हे सल्ला देण्याचे काम आपसुकपणे तो करू लागतो. ही एक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे व त्याचे नियंत्रण करणे ह्यालाच योगसाधना असें म्हणतात. खरे योगी जीवाच्या कामांत कधीही हस्तक्षेप करीत नाहीत. पण सामान्य माणसाचा आत्मा ते करण्याची चुक सहसा करीत रहातो व त्यातून जीवनातील गुंतागुंती उत्पन्न होत जातात. हा हिंदू तत्त्वज्ञानाचा मूळ गाभा आहे. देहाच्या चार गरजा (पोषण, संरक्षण, प्रजनन विश्राम) पूर्ण करण्याच्या कामाला गीतेत योगक्षेम असें म्हंटलेले आहे. आत्म्याने जर त्यात ढवळाढवळ करता ते सर्व चालू दिले तर माणसाचे जीवन सुखी होऊ शकते परंतु, गोष्टी तितक्या सहज सोप्या नसतात, कारण, गतजन्माच्या भोगवट्यानुसार तो लिंगदेह आत्म्याच्या माध्यमातून जीव देहाच्या व्यवहारात हस्तक्षेप करतोच! योगसाधना म्हणजे, लिंगदेहाचे ह्या जीव देहाच्या कामात लुडबुड करणे थांबवणे. कांही प्रकारची लिंगदेहाची लुडबुड हितकारक असते कांही प्रकारची घातक असते. त्याचा योग्य निर्णय घेणे साधकांस जेव्हां जमते तेव्हां तो साधक साधनेत य़शस्वी ठरतो. आता आपण चार मुलभूत गरजांचा व्याप किती आहे ते पहावयाचे आहे. लिंगदेहाचे व्यवहार हा एक मोठा विषय आहे त्यात आपण शिरणार नाही. योगशास्त्र शिकणार्यांना मात्र तो विषय सविस्तरपणे शिकावा लागतो. चांगला गुरु मिळाला तर तो ते शिकवतो, असो. जीव देहाच्या संवर्दनसाठी ज्या चार गोष्टींवर विचार करतो ते येथे दिले आहेत. शहाण्या हिंदूच्या आत्म्याने त्यांत (म्हणजे जीवाच्या कामात) ढवळाढवळ करावयाची नसते.
पोषण ह्यात जीवनातील बहुतेक व्यवहार येतात. शिकणे, शिकवणे, पैसे कमावणे, काम करणे, उद्योग करणे, खाणे, पिणे, शरीराचे संवर्धन, वगैरे, असे कित्येक येतात. त्यांच्या कमाल किमान मर्यादा सांभाळून ते व्यवहार करणे हिंदूंसाठी हितकारक समजले आहे. म्हणून त्या मर्यादा समजून आपले जीवन त्यांने व्यतीत केले पाहिजे असे अपेक्षिलेले आहे. ह्या सर्वांत लिंगदेहाचा हस्तक्षेप सतत होत असतो त्याचे योग्य नियमन करणे ह्यालाच जगण्याची कला असे थोडक्यात म्हणता येईल.
क्रमशः पुढे चालू -
मनुस्मृती आठवा भाग पुढे चालू – २३५ -२४५
परंतु जर शेळी, बकर्या व मेंढी कोल्ह्याने खाल्ली, लांडग्याने घेरले आणि त्यांनें कांहीं केले तर त्याची जबाबदारी त्याच्यावर असते. जेव्हां जनावरं व्यवस्थितपणे वनांत चरत आहेत आणि अचानक एक लांडगा एकादी शेळी मारून घेऊन गेला तर त्याची जबाबदारी गुराख्यावर नसेल, तो अपघात समजला जाईल. २३६
गांवाच्या चौफेर शंभर धानु अथवा बाणाच्या फेकीच्या तिप्पट एवढी जागा चराई म्हणून राकसी जाईल. नगराच्या भोवती त्याच्या तिप्पट जागा चराई म्हणून राखली जाईल. २३७
शेता भोवती कुंपण नसेल तर त्या शेतात जनावरं शिरून जे नुकसान होईल त्याची जबाबदारी राजा गुराख्यावर टाकणार नाही. २३८
शेतकरी त्याच्या शेता भोवती उंट डोकावून शेतांत पहाणार नाही इतके उंच वई शेतकर्याने केली पाहिजे. तसेंच कुत्री घुसू शकणार नाही इतकी दाट वई (कुंपण) करील. २३९
गाईगुरं कधी तरी हुडपणा करून शेतात घुसतात त्या बद्दल त्याच्या गुराख्याला शंभर पन्ना दंड असेल. जर गुरं गुराख्या शिवाय असतील तर शेताची राखण करणार्याने ती गुरं बाहेर पिटाळावयाची असतात. शेतातील जे नुकसान गुरांमुळें होईल ते सर्व गुरांच्या मालकाला भरून द्यावे लागते. त्यासाठी दर असेल एका गुरासाठी सव्वा पन्ना दंड होईल. तो राजा घेईल. हा सर्वमान्य नियम आहे. २४१
परंतु, मनू असें सांगतो किं, ज्या गाईने नुकतेच वासराला जन्म दिला आहे त्या गाईने त्यानंतरच्या दहा दिवसात जर कांहीं नुकसान केले तर त्याची भरपाई देण्याची तिच्या मालकांला आवश्यकता नाही. २४२
जर शेतकर्याच्या निष्काळजीपणामुळें पिकाचे नुकसान झाले तर राजाच्या हिश्श्या एवढी दंड त्याला भरावा लागेल. २४३
गुराचा मालक, गुराखी व शेतकरी हे सर्व जण आपापल्या जबाबदार्या सांभाळून कामं करतील ह्यासाठी हे नियम आहेत हे लक्षात घेऊन चांगला राजा त्याची अंमलबजावणी करील. कोणताही जाचकपणा करणार नाही. २४४
जर दोन गांवाच्या सीमेचा प्रश्र्न असेल तर ज्येष्ठ महिन्यात त्याचा निवाडा राजा करील. कारण, त्या महिन्यात सर्व सीमारेषा सहजपणे दिसू शकतात. २४५

मनुस्मृती आठवा भाग पुढे चालू
पुढील पोस्ट पासून मनुस्मृतीचा अभ्यास इतर गप्पा अशाच चालू रहातील.
माझा संपर्क ईमेलashokkothare@gmail.com

आपली मते मला ह्या ईमेलवर पाठवून हा ब्लॉग अधिक चांगला करण्यास मदत करावी

बुधवार, २१ मार्च, २०१८

हिंदू कोण – ४९

१०. आहारा नंतर विहाराबद्दलचे मार्गदर्शन -

६५. विहार म्हणजे शरीराचे विविध व्यवहार जे मनुष्य त्याचे जीवन जगतांना करीत असतो. त्याबद्दल मार्गदर्शन घेण्यासाठी आपल्याला माणसाच्या शरीराबद्दलची माहिती जी योगशास्त्रात दिली आहे ती पहावी लागेल. हिंदू योगशास्त्रात असे समजतात किं, माणूस चार घटकांचा बनला आहे. त्यात देह, जीव, आत्मा लिंगदेह असे ते आहेत. देह पांच ज्ञानेंद्रिये, पांच भोगेंद्रिये मन असा बनलेला आहे, त्या बद्दल जास्त लिहीण्याची आवश्यकता वाटत नाही. जीव हि देहाची चेतना आहे मन ही जीवाची अभिव्यक्ति असतें. ज्याला हल्ली आपण जनुकद्रव्य अथवा डिएने (DNA) असे म्हणतो त्यातील कार्यकारी व्यवस्था म्हणजे जीव. जीव देहाबरोबर जन्मतो देहाबरोबर मरतो. हल्लीच्या काळात संगणक तंत्रात हार्डवेअर सॉफ्टवेअर असे दोन भाग असतात त्याप्रमाणे देह हार्डवेअर असते जीव सॉफ्टवेअर असते.
देहाच्या ज्या मुलभूत अशा चार गरजा आहेत त्यांचे व्यवस्थापन जीव पहात असतो. ह्या चार गरजा अशा, पोषण, संरक्षण, प्रजनन विश्राम आहेत. तिसरा घटक अतिमहत्वाचा तो म्हणजे आत्माराम म्हणजे आपण स्वतः आणि चौथा आहे लिंगदेह. लिंगदेह म्हणजे आत्म्याच्या असंख्य पूर्वजन्मांत जे कांहीं घडले त्याचा लेखाजोखा. त्याला लिंगदेह असें म्हणण्याचे कारण, त्याला लिंग म्हणजे, पुःलिंग अथवा स्त्रीलिंग असते त्याप्रमाणे त्या आत्म्याच्या देहास ते लिंग प्रदान होत असते. म्हणजे, पुःलिंग असल्यास तो आत्मा पुरुष देह धारण करतो स्त्रीलिंग असल्यास तो आत्मा स्त्रीचा देह धारण करतो. आत्म्याला स्वतःचे लिंग नसते. अशारितीने माणसाचे लिंग ठरत असते. गर्भधारणा झाल्यानंतर कांहीं काळानंतर हृदयाची धडकन सुरु होते. साधारणपणे त्याच सुमारास आत्मा त्याच्या बरोबर असणार्या लिंगदेहासह त्या गर्भात प्रवेश करतो. तेव्हांच त्या देहाचे लिंग निश्र्चित होत असते. आपण ह्यात फार खोल जाता फक्त विहारापुरता ह्यां चारांचा विचार करणार आहोत कारण हा विषय फार गहन आहे ह्या लेखाच्या आवाक्या बाहेरचा आहे. तरीसुद्धा कांहीं माहिती पहावीच लागते, ती दिली आहे.
देहाच्या चार मुलभूत गरजा पूर्ण करण्यासाठी जे कांहीं जीव करतो ते सर्व, विहार ह्या प्रकारात येते.
हिंदूंच्या निरनिराळ्या विचारानुसार येथे मर्यादा तत्त्वाचा उल्लेख करावा लागेल. प्रभु रामचंद्राचा उल्लेख मर्यादा पुरुषोत्तम असा केला आहे हे सर्व जाणतात. म्हणजे विहार माणसांने मर्यादा तत्त्वानुसार करावयाचा असतो. ही मर्यादा त्याने ओलांडली कां त्याचे नुकसान होऊ लागते.

मनुस्मृती आठवा भाग पुढे चालू – २२१ -२३४
प्रजादक्ष राजा ह्या दंडाच्या नियमांनुसार राज्यात सर्वत्र सर्व जातींच्या लोकांत अंमल करील. म्हणजे कोणताही बेजबाबदारपणे काम करणार नाही. २२१
जर कोणी माणूस व्यवहार केल्यावर तो व्यवहार तोडूं इच्छित असेल तर ते तो दहा दिवसाच्या आत करू शकतो. त्यानंतर तो व्यवहार त्याला बंधनकारक ठरतो. २२२
जर तो व्यवहार त्या संबंधित सगळ्या लोकांनी तो तोडला तर त्या सगळ्यांना राजा शहाण्णव पन्ना दंड करील. २२३
जर सदोष कन्या तिचे दोष लपवून कोणाला लग्नाला देईल तर त्याला राजा शहाण्णव पन्ना दंड लावील. २२४
तसेंच जर कोणी माणूस एकाद्या स्त्रीस म्हणाला किं, "तू कुमारिका नाहीस", तर ते त्याला सिद्ध करावे लागते नाहीतर राजा त्याला शंभर पन्ना दंड लावील. २२५
वेदातील वैवाहिक रचना फक्त खर्या कुमारिकांना वापरावयाची असते. इतर स्त्रीयांनी त्यांचे कौमार्य विवाहीत नसूनही ढळले आहे, त्यांना कोणत्याही धार्मिक विधींत भाग घेता येणार नाही. २२६
वेदांतील वैवाहीक रचना ह्याचा पुरावा समजावयाचा असतो. कीं, ती मुलगी कुमारिका आहे. जी एकाद्याची लग्नाची बायको होऊ शकते. जाणकार समजून आहेत कीं, प्रत्यक्ष लग्नविधी पूर्ण होण्यास पवित्र अग्नी कुंडा भोवती सप्तपदीची आवश्यकता असते. २२७
जर कोणाला पूर्ण झालेल्या व्यवहाराबाबत असमाधान असेल तर राजा त्याला सत्याचा मार्ग (जाऊ द्या, झाले ते झालं, असें सांगेल) समजावून देईल व शांत करील. २२८
खर्या नियमांनुसार जे आहे ते मी आता सांगतो, अशा गोष्टीं बद्दल कीं, जेव्हां जनावराचा मालक व गुराखी ह्यांत मतभेद होईल. २२९
दिवसाच्या काळात जनावरांची जबाबदारी गुराख्यावर असते, रात्रीची मालकावर असते, जर ती जनावरं गोठ्यात गुराख्यानी आणून सोडली असतील तर, नाहीतर रात्रीची जबाबदारीसुद्धा त्या गुराख्याचीत असेल. २३०
जर गुराख्याचे वेतन दुधाचे असेल तर तो दहातील सर्वोत्तम गाईंचे दुध काढून घेऊ शकतो. असें वेतन असेल जेव्हां दुसरे वेतन नसेल,२३१
जनावर हरवल्यास, जखमा झाल्यास, किडीने खाल्ल्यास, कुत्र्याने चावा घेतल्यास, त्याची भरपाई गुराखी मालकाला करील. कारण, ह्या गोष्टी न होण्याची जबाबदारी त्याच्यावर असते. २३२
परंतु, जर चोरी होण्या बद्दलची आगाऊ सुचना त्यांने मालकांस दिली असून तेथे मालकांनी दुर्लक्ष केले तर अथवा आरडा ओीड करूनही मालक मदतीला आला नसेल तर तो गुराखी निर्दोष ठरतो. २३३
जर जनावर मेले तर गुराखी त्या जनावराचा कान, चामडी, शेपुट, आंचळ, पित्ताशय असें देऊन जनावराची ओळख देईल. २३४

मनुस्मृती आठवा भाग पुढे चालू
पुढील पोस्ट पासून मनुस्मृतीचा अभ्यास इतर गप्पा अशाच चालू रहातील.
माझा संपर्क ईमेलashokkothare@gmail.com

आपली मते मला ह्या ईमेलवर पाठवून हा ब्लॉग अधिक चांगला करण्यास मदत करावी